Apeldoorn 2 december, herdenking Rees

Ik heb afgelopen vrijdag mijn grootvader herdacht.

Op de Markt in Apeldoorn hangt aan het Stadhuis een klein monumentje. Het is een bronzen mannetje, dat met het hoofd voorover gebogen staat. Elke 2e december wordt hier een herdenking gehouden. Het is een herinndwangarbeidering aan de mannen en jongens die in december 1944 zijn opgepakt door de Duitsers. De razzia was erop gericht zoveel mogelijk arbeidskrachten te verzamelen. Gewapende soldaten haalden de Apeldoorners uit hun huizen, of plukten ze van straat. Mijn grootvader was een van hen. Net als zijn lotgenoten werd hij per trein afgevoerd naar Duitsland. In het plaatsje Rees, aan de Rijn moest de groep tankgrachten graven. Met als enige gereedschappen een pikhouweel en een schop werkten de mannen acht uur lang in de bevroren grond. Als eten was er een waterige soep, met wat brood. De nacht werd doorgebracht in een tochtige schuur, van een dakpannenfabriek. De sanitaire voorzieningen waren belabberd. Binnen de kortste keren braken ziektes als dysenterie uit. Mijn grootvader overleed in februari, de ontberingen waren te groot.

Mijn grootmoeder heeft hem enkele keren opgezocht. Op de fiets reed ze dan naar hem toe. Zij verbleef met mijn vader, toen ruim vier jaar oud, op een boerderij in Gendringen, vlak aan de grens. De vroegste herinneringen van mijn vader gaan over die boerderij. Ook ziet hij nog beelden voor zich van soldaten voor het huis waar hij woonde. Het was de ochtend van de razzia, mijn vader en zijn moeder stonden in de erker te kijken wat er gebeurde. Met de loop van het geweer beduidde een soldaat dat zij daar weg moesten gaan. Van de boerderij herinnert hij zich vooral het buitenspelen en de goede maaltijden. De jongentjes waarmee hij toen speelde, ziet hij af en toe nog wel eens.

In Apeldoorn is na de oorlog weinig gesproken over de razzia. Men zweeg. Net als in onze familie. Mijn zus hield hierover een speech tijdens de herdenking van vrijdag. Haar verhaal ging over mijn vader en het zwijgen. Opgegroeid met het zwijgen, vertelde hij later niets over Rees. Pas de afgelopen jaren is dat veranderd. Mijn vader nam ons mee naar het graf in Dusseldorf, vertelde zijn herinneringen en speurde op internet naar nieuwe gegevens. Hij las het herinneringsboek dat in Apeldoorn verscheen over de dwangarbeiders en gaf ons exemplaren. Langzaam kreeg het drama inhoud. Hoe verschrikkelijk het ook geweest moet zijn, je probeert je toch een zo gedetailleerd mogelijk beeld voor de geest te halen. Door de verhalen te lezen van anderen, van overlevenden en nabestaanden, kreeg de geschiedenis van mijn grootvader inhoud.

Sinds enkele jaren bestaat het monumentje van de dwangarbeid in Apeldoorn. Arend Jan Dishoek is de initiator ervan. Hij is ook de spil in de stichting Dwangarbeiders Apeldoorn. Door zijn initiatief is Rees van een verzwegen drama geworden tot een veelbesproken thema. De stichting biedt de mogelijkheid voor nabestaanden om te achterhalen wat er is gebeurd. Met de Duitsers uit Rees bestaat contact. Vrijdag waren in Apeldoorn ook Duitse gasten aanwezig. Het monumentje is geadopteerd door een basisschool. De leerlingen maakten gedichten over herdenken, oorlog en geweld. Enkele leerlingen lazen hun woorden voor. Later hielpen de kinderen mee bij de kranslegging bij het monument. De herinnering aan het verzwegen drama wordt zo doorgegeven, met woorden, onomwonden.

Mijn vader is nu 71. Wat 67 jaar geleden gebeurde, beïnvloedde zijn leven. Ik zat achter hem tijdens de plechtigheid. Mijn zus verhaalde hoe een kleine jongen achterop de fiets zat bij zijn moeder. Ze reden langs het kanaal en waren op zoek naar zijn vader. Het is hetzelfde kanaal als waarlangs mijn vader tegenwoordig fietst. Op dat moment zag ik hoe heel even zijn schouder schokte. Met zijn hand veegde hij snel in zijn ogen. Herdenken met woorden is confronterend en tegelijk mooi. Hoe gruwelijk het in die oorlogswinter ook is geweest, het herdenken brengt ons nader tot elkaar.

Zie voor meer  over  de razzia en kamp Rees, en voor de speech van mijn zus:

http://www.dwangarbeidersapeldoorn.nl/

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen

Laat hier je reactie op het bericht achter.